PAROCHIE TERNAT VIERT 744 -JARIG BESTAAN

Sint-Gertrudiskerk en Kerkstraatje (19de eeuw)

Dit jaar viert de parochiegemeenschap Sint-Gertrudis met de uitgifte van een boek, een film, een tentoonstelling, een T.V.-mis, enz..…… dat de parochie Ternat 900 jaar bestaat ! Maar is dat wel zo? Wij doken te Brussel in de kerkarchieven van Vlaams-Brabant op zoek naar die ene waarheid.

1. HET DIETSE DOMEIN VAN DE ABDIJ NIJVEL

Eminente auteurs zoals A. Wauters, C. Van Gestel, J. Verbesselt, e.a. menen uit oude kerkarchieven te moeten afleiden dat de abdij Sint-Gertrudis van Nijvel van oudsher in de Merovingische periode, meerdere bezittingen had in het Pajottenland.

Aan het einde van de tiende eeuw kende de abdij het hoogtepunt van haar macht, waaraan de mirakelen op het graf van de H. Gertrudis in grote mate hadden bijgedragen. Door herhaalde nieuwe schenkingen, ruilingen, …..... was de abdij nog slechts bij benadering in staat de totaliteit van haar goederen te beheren. Wat haar bezittingen in het Pajottenland betreft dient men drie blokken te onderscheiden, namelijk Lennik, Wambeek en Gooik.

Het blok Lennik was agrarisch het voordeligste gelegen en het belangrijkse van de drie. Noch Wambeek, noch Gooik, hebben ooit het belang van Lennik weten te evenaren: daar was een wekelijkse markt (vanaf 987), daar was de hoofdschepenbank alwaar Wambeek “ter hofvaert” ging, daar was een wisselkantoor, daar waren hallen voor de verkoop en het opslaan van goederen, er was een gasthuis en daar verscheen eveneens de Dietborch (het machtige kasteel van Gaasbeek !!! ).

2. DE VILLA WAMBACHEM

Van de 11de tot de 13de eeuw beleefde de economie in geheel West-Europa een duidelijke expansie. Het lijdt geen twijfel dat hierdoor het beeld van het landschap grondig veranderde. Een andere vaststelling is het feit dat vanaf de elfde eeuw bijna overal een bevolkingstoename werd waargenomen.

Beide elementen gaven aanleiding tot ingrijpende veranderingen: woeste en onbebouwde gronden werden tot ontginning gebracht en in bouwland herschapen (kouter = in cultuur brengen). Eenvoudigheidshalve gingen daardoor meerdere ingezetenen dichter bij hun ontgonnen gronden wonen, zodat er aldaar een nieuwe bewoningskern ontstond. Wij kennen geen precies jaartal waarop er zich een tweede kern in het domein Wambeek vormde en die als benaming Nath kreeg.

Een eerste attestatie dateert enkel uit 1112: Richette III, abdis van Nijvel, vroeg toen aan Odo, bisschop van Kamerijk, dat de parochie Wambeek (met zijn recent gevormde nieuwe kern Nath) rechtstreeks onder haar gezag zou staan. De bisschop stemde in met de smeekbede van de abdis. Het Algemeen Rijksarchief te Brussel bewaarde in 1988 in de Ruisbroekstraat een getrouwe kopie van deze oorkonde (H.J. Herpelinck, TERNAT DOOR DE TIJDEN HEEN, DE HEREN VAN KRUIKENBURG, anno 1990, p. 47). Het is een vaststaand feit dat het dorp Nath ten laatste in 1112 bestond: het dorp Ternat viert dit jaar zijn 900 jarig bestaan, want 1112 + 900 = 2012. Aan het bruisende Ternat (van voor de fusie !), van harte proficiat !

3. ALTARE DE WAMBECCHÂ CUM APPENDITIO NATH

A.R : Fragment uit het Kerkarchief nr. 1701.

Sta mij toe deze belangrijke oorkonde uit 1112, die de abdij Nijvel zo sterk aanbelangde, even van dichtbij te bekijken. Odo, bisschop van Kamerijk, schrijft: “Altare de Wambecchâ……..” In Wambeek was er reeds (eeuwen geleden) een altaar, dit betekent dat er een bedienaar voor het altaar was, de parochie Wambeek was reeds lang vóór de parochie Nath een realiteit.

“cum appenditio Nath” : …… inbegrepen zijn aanhangsel (appenditio = aanhangsel) Nath. Men dient dus in de kerkstructuur te stellen dat de parochie Wambeek de nieuwe bewoners die nu in het genaamde “Nath” woonden, op geestelijk gebied niet mocht of kon verwaarlozen: de abdij diende ook daar de omvang en de status van haar bezittingen te kennen, o.m. voor het heffen van de tienden. De parochie Wambeek bleef zoals voorheen één en ondeelbaar: het kerkje of de kapel dat in Ternat onder Wambeek opgericht was, werd een ondergeschikt bedeoord en de Ternattenaren bleven verplicht te Wambeek hun kinderen te laten dopen, hun zondagsplicht te vervullen, hun doden te laten begraven (H.J. Herpelinck, TERNAT DOOR DE TIJDEN HEEN, DE DRIE PROCHIEN, anno 1993, p. 20). Wambeek werd de titelvoerende moederkerk en Ternat bleef tot lang in de 13de eeuw een geestelijke entiteit, een afhankelijkheid die door de moederparochie Wambeek bediend werd. (Denk hier ook recent aan de kapel of de kerk aan de Bosstraat te Sint-Katharina-Lombeek die eerder door de Sint-Katharinakerk van Sint-Katharina-Lombeek bediend werd).

4. IN 1268 VERWIERF NATH EINDELIJK DE STATUS VAN PAROCHIE

De ingezetenen van Nath zagen zich zo genoodzaakt al hun geestelijke verplichtingen enkel in Wambeek te vervullen. Vooral de ouderlingen en zieken kloegen over lange- en slechte wegen die zij, vooral in de winter, moesten afleggen om hun zondagsplicht ter nauwernood te kunnen vervullen. Ongeveer 150 jaar later, in de grote ontginningsperiode van 1253 tot 1268, maakte de dochterkerk Ternat zich los van de moederkerk Wambeek en werd de Ternatse kristelijke gemeenschap tot zelfstandige parochie verheven onder de hoede van Onze-Lieve-Vrouw. Het Cartularium van de Benedictijnenabdij te Affligem (gesticht in 1062) vermeldt in 1268 een afzonderlijke “parochia de Nath”.

Maar hoe men het ook beschouwd, Ternat is er in het Ancien Regime nooit in geslaagd zich volledig los te gooien van zijn moederparochie Wambeek. Al was er een hoge toren, men raakte daarom niet los van het personaat dat nog altijd door Wambeek werd uitgeoefend.

Dit jaar bestaat de parochie Ternat 2012 - 1268 = 744 jaar. Dhr. H. Van Isterdael, Hoofd van de afdeling Vlaams-Brabant voor het Rijksarchief te Leuven, treedt deze vaststelling voluit bij, die trouwens ook eerder in 1988 door historicus dhr. J. Verbesselt werd bevestigd ( Het parochiewezen in Brabant, 1988, Deel XXII, meerdere pagina’s). Wij citeren uit p. 293: " Wambacem (vernoemd in 877, 897) is het primitief (noot van de archivaris: in de betekenis van oorspronkelijk) centrum van het oud domein van de abdij Nijvel, waaruit de drie parochiën Wambeek-Ternat en Sint-Katherina-Lombeek zijn ontstaan, en niet Ternat dat eerst later dankzij het kasteel Kruikenborch op het voorplan is gekomen. Tot in de 13e eeuw (1268) was Nath een afhankelijkheid van Wambeek, de moederparochie. Tot aan de Franse Revolutie kwam de abdis van Nijvel naar Wambeek om er de Gouwdagen voor te zitten en niet naar Ternat. Van een afhankelijkheid is Ternat het hoofd geworden. Het kan verkeren." En nog een citaat uit p. 353: “....... dat die van Ternat gedurende meerdere eeuwen verplicht zijn geweest naar Wambeek te gaan voor alle verrichtingen, zo burgerlijke als kerkelijke. Tot in de 13e eeuw moesten ze naar Wambeek ter kerke en ter schepenbank gaan”.

5. RETROSPECTIE

Wij stellen vast dat het dorp Ternat in 1112 een eerste maal genoemd wordt naar aanleiding van een smeekbrief van Richette III, abdis van de Sint-Gertrudisabdij te Nijvel, aan Odo, bisschop van Kamerijk: het dorp Ternat bestaat nu precies 900 jaar. In 1268 werd Ternat tot parochie verheven: de parochie Ternat bestaat 744 jaar.

Ik las op een grote affiche: “De Parochie Sint-Gertrudis viert 900-jarig bestaan”. Maar is dat werkelijk zó ??? Zeker niet! De parochie Onze-Lieve-Vrouw met de parochie Sint-Gertrudis samen, bestaan 744 jaar. Maar missen is menselijk: “ERRARE HUMANA EST”.